ΚΚΕ. Ιστορική τομή και αντιφάσεις

ΚΚΕ, 100 χρόνια.

Συμπληρώνονται φέτος εκατό χρόνια από την ίδρυση του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδος (ΣΕΚΕ), το οποίο το 1924 μετονομάσθηκε σε Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος (ΚΚΕ). Ανεξάρτητα από τις μετέπειτα εξελίξεις και τη γνώμη που μπορεί να έχει κανείς σήμερα, τότε που φτιάχτηκε το κόμμα:

Ανάμεσα 1920 και 1930 παίχτηκε ένα μεγάλο παιχνίδι που νευραλγικό του σημείο ήταν η σύνδεση της ελληνικής εργατικής τάξης με τον μαρξισμό. Τα ντόπια λαϊκοσοσιαλιστικά στοιχεία, άνθρωποι και ιδέες, γονιμοποιημένα από το παγκόσμιο επαναστατικό κίνημα, μετουσιώνονταν σ’ ένα νέο πολιτικό ρεύμα με εντοπιότητα και λαϊκές ρίζες. Το Κομμουνιστικό Κόμμα ερχόταν στον κόσμο σαν κόμμα του λαού. Το ΚΚΕ είναι κόμμα λαϊκό, το μόνο αυθεντικό λαϊκό κόμμα που φτιάχτηκε στην Ελλάδα. 

Ο σοσιαλισμός στην Ελλάδα είναι λαογενές φαινόμενο. Και ωστόσο ο σοσιαλισμός, ως ιδεολογική και επιστημονική παραγωγή, δεν προέρχεται ούτε από την εργατική μά ούτε και από κάποια άλλη λαϊκή τάξη. Ο σοσιαλισμός εισάγεται στον τόπο μας από φωτισμένους διανοούμενους που συνδέθηκαν με το λαϊκό κίνημα. Αλλά το σημαντικό δεν είναι ποιός πρώτος είχε την ιδέα, από ποιανού το κεφάλι πρωτοπέρασε ο κοινωνικός προβληματισμός και το επαναστατικό σχέδιο. Σημασία έχει η αποδοχή της σοσιαλιστικής ιδέας και επιστήμης από ορισμένες κοινωνικές ομάδες.

Όλοι ξέρουμε πόσο διαδομένη είναι η άποψη ότι ο «κομμουνισμός δεν είναι ίδιον της ελληνικής φυλής». Σχόλια δεν χρειάζεται αυτή η αντιδραστική αερολογία. Υπάρχει και μια άλλη άποψη που γνωρίζει μεγάλη πέραση. «Το μοντέλο του κομμουνισμού, ξενόφερτο όπως ήταν, δεν είχε σχέση με την ελληνική πραγματικότητα, το ΚΚΕ ήταν ξένο σώμα». Ας εξηγηθούμε.

Ο σοσιαλισμός, μ’ όλο που έχει την πηγή του στο ευρωπαϊκό εργατικό κίνημα και σε θεωρητικές επεξεργασίες ευρωπαίων σοσιαλιστών, εγκλιματίστηκε στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια σκληρών αγώνων που ξετυλίχτηκαν σε όλα τα επίπεδα. Πέρασε στο λαϊκό υποσυνείδητο, άπλωσε τις ρίζες του στη λαϊκή ψυχή. Ο εγκλιματισμός του σοσιαλισμού είναι η πράξη της γένεσης του, η γένεση μιάς λαϊκής ιδεολογίας. Αλλά γένεση ιδεολογίας δεν σημαίνει, όπως στη ζωή των βιολογικών οργανισμών, φυσιολογική διαδοχή ηλικιακών σταδίων, παιδική ηλικία, εφηβεία, άνδρωση, γηρατειά και θάνατος. Στα κοινωνικοπολιτικά φαινόμενα τα πράγματα εξελίσσονται με ασυνέχειες, τομές, πισωγυρίσματα, ξαφνικές προαγωγές, διασπάσεις, ανάλογα με τα στριφογυρίσματα της κοινωνικής διαπάλης, ανάλογα με τις καμπές της ταξικής πάλης.

Η κρίσιμη καμπή

Μια τέτοια κρίσιμη καμπή υπήρξε για το ΚΚΕ το 1931. Έκτοτε το κόμμα θα ζήσει σ’ ένα είδος ιδεολογικού δυϊσμού. Η διάδοση των κομμουνιστικών ιδεών στα λαϊκά στρώματα (πενιχρή όταν πάμε να την αποτιμήσουμε ποσοτικά, να την καταγράψουμε με νούμερα και στατιστικές) συνεχίζεται, και μάλιστα, στη γενικευμένη κρίση του ελληνικού αστισμού των ετών 1932-36, θα κάμει το πρώτο μεστό από νοήματα άλμα της. Οι λαϊκές δυνάμεις της σοσιαλιστικής προοπτικής αποτελούν πλέον μια πραγματικότητα.

Η εργατική τάξη, κυριαρχημένη ιδεολογικά από ρεφορμιστικές και πατερναλιστικές τάσεις, δεν κατέκτησε τη σοσιαλιστική αυτοσυνειδησία με την ίδρυση του ΣΕΚΕ, και το πολιτικοϊδεολογικό της καθεστώς δεν τροποποιήθηκε αισθητά με την μετονομασία σε ΚΚΕ. Αλλά η προσχώρηση του λαϊκού κινήματος στον σοσιαλισμό ενυπήρχε στην ίδια την κίνηση του λαού. Κάποιος εσωτερικός δυναμισμός ωθούσε το κίνημα να βρει στο νέο κόμμα μια πολιτική εστία, μια πολιτική έκφραση και μια ιδεολογία. Έτσι συγκεντρώνονταν αδιάκοπα αντικαπιταλιστικές και αντιεξουσιαστικές δυνάμεις και ξεκαθάριζαν οι  όροι για την μελλοντική ταξική αυτογνωσία. Τα πολιτικά στρατόπεδα (τα κόμματα) τόνισαν εναργέστερα το ταξικό τους περιεχόμενο. Έτσι ήρθε στον κόσμο μέσα από τη σύγκρουση, η πρώτη μεγάλη ιδεολογικοπολιτική προαγωγή. Το ΚΚΕ, δίπλα στον βενιζελισμό και τον αντιβενιζελισμό, και κόντρα σ’ αυτούς, όρθωσε μιαν άλλη εκδοχή για τον ελληνισμό, τη λύση της Αριστεράς, τον σοσιαλισμό.

Η δυνάμει, και εν μέρει μόνο πραγματωμένη, προσχώρηση λαού στον σοσιαλισμό συνιστά το επαναστατικό φαινόμενο της Ελλάδας του μεσοπολέμου. Αποτέλεσε συνάμα ιδεολογική τομή και πολιτισμική προαγωγή στη νεοελληνική Ιστορία. Οι ιδέες των σοσιαλιστών ήταν μια νέα ενέργεια, που εμπλούτιζε το λαϊκό κοσμοείδωλο και προσέφερε στην ιστορία έναν δυναμισμό που ξεπερνούσε το τέλμα στο όποιο η μικρασιατική καταστροφή, τα αδιάκοπα προνουντσιαμέντα και η δικτατορία βούλιαζαν την ελληνική κοινωνία. Ο σοσιαλισμός ήταν όντως μια ιδεολογία που καταργούσε τον φαύλο κύκλο και τα αδιέξοδα των αστικών ιδεολογημάτων. Ήταν ένας νέος πολιτισμός. Αυτά από τη μια μεριά. 

Οι αντιφάσεις

Και από την άλλη, εκείνοι που οργάνωναν τη σοσιαλιστική επαγγελία αγνοούσαν τους συνειρμούς που έφερνε. Ενώ το κόμμα αφύπνιζε τα λαϊκά ένστιχτα και τα έσπρωχνε προς την εκλογίκευσή τους, οι ηγέτες του ΚΚΕ δεν έδειχναν το δρόμο ή εμπόδιζαν το δρόμο της ολοκλήρωσής τους. Η ηγετική ομάδα όντως αντιγράφει ένα μοντέλο και περιφέρει ατόφια τα δοτά σ’ αυτήν χαρακτηριστικά του. Εδώ δεν θα διαπιστώσει κανείς παρά απομιμήσεις, αντιγραφές, βιασμούς και προς τις δύο κατευθύνσεις. Και του σοβιετικού κομμουνισμού, που υπεραπλουστεύοντάς τον μάλλον τον εκχυδαΐζει, και του συγκινημένου από τη σοσιαλιστική προοπτική κόσμου, που παραγνωρίζοντάς τον μάλλον τον αλλοτριώνει.

Πάντως ο ιδεολογικός δυϊσμός εγκλιματισμένου και εμβόλιμου κομμουνισμού, θα προκαλέσει εντάσεις, φανερές η λανθάνουσες, συνειδητές ή ασυνείδητες, γενικευμένες ή μερικές. Το ΚΚΕ θα ζήσει συντροφιά με μια βαθύτατη οργανική κρίση, που άλλοτε την σκεπάζουν οι στρατολογικές επιτυχίες και άλλοτε, όπως στα 1939-41, θα εξαφανίσει σχεδόν το οργανωμένο κόμμα. Και στις δυο περιπτώσεις υπήρχαν οι κομμουνιστές. ’Ακόμη κι όταν το «μοντέλο», στα 1940, συρρικνώθηκε σ’ ένα τμήμα της ηγετικής ομάδας, δεν χάθηκαν όσοι, στους παλαιότερους αγώνες, είχαν μιλήσει κομμουνιστικά.

Η προβληματική λοιπόν που ταυτίζει το ΚΚΕ στο σύνολό του με τον σοβιετικό κομμουνισμό παραβλέπει τον αντιφατικό χαρακτήρα του ελληνικού κομμουνισμού. Όσοι συμμερίζονται αυτήν την προβληματική δογματίζουν ανάλογα με τις απριόρι αντιλήψεις τους απέναντι στον σοβιετικό κομμουνισμό. Δηλαδή, είτε εκστασιάζονται από το κάλλος του πρότυπου είτε αναθεματίζουν τις γραφειοκρατικές διαστρεβλώσεις του. Και στις δυο περιπτώσεις, το αντικείμενο είναι ο σοβιετικός κομμουνισμός, αλλά λόγος δεν γίνεται για το ελληνικό κομμουνιστικό φαινόμενο πού, στην Ιστορική του διάσταση, μόνο επιφανειακά τού μοιάζει. Oι δύο περιπτώσεις, επειδή αποσιωπούν τα στοιχεία της λαϊκής ρίζας της κομμουνιστικής αριστεράς, επειδή ρητορεύοντας μυθοποιούν την ιστορική διαδικασία της λαϊκής αποδοχής του σοσιαλισμού, μ’ όλο που εμφανίζονται εκ διαμέτρου αντίθετες, κινούνται πάνω στον ίδιο άξονα, στις ράγες τού ίδιου τραίνου. Θα τολμούσαμε να πούμε ότι η προβληματική αυτή, αφού περιφρονεί τα στοιχεία εγκλιματισμού και εντοπιότητας της ελληνικής κομμουνιστικής αριστεράς, συνεισφέρει τα μέγιστα στην καλλιέργεια τού αστικού μύθου του «ξενόδουλου» και «ξενοκίνητου» κομμουνισμού.

Και όμως, επαναστατικό φαινόμενο…

Το ΚΚΕ, λοιπόν, στη λαϊκή του διάσταση και την ιστορική του προοπτική, αποτελεί το επαναστατικό φαινόμενο της Ελλάδας του μεσοπολέμου. Oι ταξικές συγκρούσεις που διεξάγονται ασταμάτητα είναι κοινωνική κριτική, καταστροφή, και συνάμα δημιουργία. Προσβάλλουν το πολιτικό σύστημα, την πολιτική εκπροσώπηση, τη φιλελεύθερη ιδεολογία του «κράτους νυκτοφύλακα», που κατέληξε δικτάτορας, τις παραδοσιακές αξίες του εθνικισμού και τού νεοελληνικού «ανθρωπισμού». Από τις νέες κοινωνικές δυνάμεις που δημιουργούσε η προσφυγιά, η ανάπτυξη της βιομηχανίας και η διανομή της γης, ξεπετιούνται μαζικές ροπές που θα οδηγούσαν μέσα από απλουστευμένες πολιτικές χειρονομίες σε μια γενική αναστάτωση του κοινωνικού χώρου. Από παντού ξεπετιέται μια θέληση για αλλαγή. Πηγή αυτής της θέλησης ήταν αυτό που ονομάζεται λαϊκές δυνάμεις, εργατικές, μικροαστικές, χωριάτικες, ντόπιες ή προσφυγικές, μορφωμένες ή αμόρφωτες. Ήταν άνθρωποι εξεγερμένοι και ταλαιπωρημένοι, που σχέδιαζαν με βίαιες χειρονομίες την απέχθεια στον πλούσιο, τον τσιφλικά, τον τραπεζίτη, και τιθάσευαν τον φόβο του χαρτογιακά και του χωροφύλακα. Καμιά φορά η συνειδητοποίηση του λαϊκού ανθρώπου έφτανε ώς το ν’ αρνιέται τη δημοκοπία του λαοσωτήρα και πατριδοκάπηλου πολιτευτή…

Σύμφυτοι με την ελληνική κοινωνία παράγοντες, οι δομικές ανεπάρκειες και αντιφάσεις του ΚΚΕ δεν αφήνουν να μεταρσιωθεί η θέληση για αλλαγή σε σοσιαλιστική συνείδηση. Δηλαδή δεν άφησαν στον βαθμό που υπήρξε λαϊκή διαθεσιμότητα και ιδεολογική ρευστότητα. Η επαγγελία της επανάστασης δεν είδε τα συγκεκριμένα σημάδια της λαϊκής κινητικότητας. Γιατί τα σημάδια της αλλαγής δεν φάνηκαν ούτε στην ηγετική ομάδα του ΚΚΕ, που δεν συνέθετε οργανικά τον εν κινήσει λαό, ούτε στην ερήμην των προλετάριων προλεταριακή ιδεολογία, ούτε στην πολιτική γραμμή, που σε καμιά περίπτωση δεν παρακολούθησε τα κρίσιμα ζητήματα της πολιτικής διαπάλης.

Ένας νέος τύπος πολιτικού ανθρώπου

Όμως σημάδια της δυνάμει αλλαγής υπήρξαν πολλά. Στις κομματικές οργανώσεις, στα συνδικάτα, στην αντιφασιστική κινητοποίηση, στις μαζικές οργανώσεις γεννιόταν ένας νέος τύπος πολιτικού ανθρώπου, άγνωστος στις ώς τότε παραγωγές του πολιτικού αστικού κόσμου. Ο νέος πολιτικός, μέλος-στέλεχος του ΚΚΕ, συνδικαλιστής, διανοούμενος, διαδηλωτής, εξόριστος, υπόδικος, φυλακισμένος, απεργός, συνεταιριστής, κοινοτάρχης, ήταν το οργανωτικό ένζυμο του κοινωνικού του χώρου, γέννημά του και φυσικός του ηγέτης. Νέος οργανωτής του λαϊκού αγώνα, εξάλειφε από τις λαϊκές παραστάσεις την εικόνα του γραβατοφορεμένου πολιτευτή, του άγλωσσου ακαδημαϊκού, του ξενόγλωσσου υπουργού, του βλοσυρού χωροφύλακα και του αγέρωχου αξιωματούχου. Ο κομμουνιστής-αγωνιστής έδιωχνε από το λαϊκό υποσυνείδητο τη θρησκομανία του μικροαστού και τη θρησκοληψία του χωριάτη…

Έτσι άνοιγαν οι φλέβες για να χυθεί το μολυσμένο αίμα. Ο νέος οργανωτής κατασκεύαζε τον δικό του μύθο, που δεν ήταν άλλο από γέννημα του ταξικού αγώνα. Είναι αλήθεια ότι η δράση του νέου πολιτικού αυτή την εποχή έδειχνε μόνο το άσπρο-μαύρο, τον πλούσιο-φτωχό χωρίς αποχρώσεις, το γεμάτο-άδειο στομάχι, και δεν είδε με ενάργεια τις γενικότερες περιπλοκές του ταξικού αγώνα. Αλλά δεν ήταν αυτό το πιο σημαντικό. Περισσότερο μέτρησε το ότι η λαϊκή διαίσθηση είδε στον νέο πολιτικό τον φίλο, και οι αστοί διαισθάνθηκαν τον πραγματικό τους αντίπαλο. Τα πράγματα πήραν τότε τ’ όνομά τους. Από την πατροπαράδοτη αντιδικία βενιζελικών-αντιβενιζελικών, ξεπήδησε μια τρίτη διάσταση, η αριστερά, οι αριστεροί. Η αστική τάξη βάφτισε τον νέο αντίπαλο, κομμουνιστή, κουκουέ…

Τί ακολούθησε μετά, είναι μια άλλη ιστορία.

Πηγή: Άγγελου Ελεφάντη, «Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης»

ΣΧΟΛΙΑ 1

  1. Διαχείριση ιστολογίου, 20 Ιανουαρίου 2018, 16.58΄

    Για να διευκολύνουμε τους φίλους αναγνώστες σχετικά με την κατανόηση της κρίσιμης καμπής του 1931:

    Την περίοδο 1929-31 ξεσπά στο κόμμα εσωτερική κρίση, η λεγόμενη «φραξιονιστική πάλη χωρίς αρχές», μεταξύ των δύο ομάδων της ηγεσίας του ΚΚΕ. Η ομάδα των συνδικαλιστών Σιάντου-Θέου-Παπαρήγα-Πυλιώτη υποστήριζε την άμεση κήρυξη γενικής πολιτικής απεργίας με σκοπό την κατάληψη της εξουσίας, ενώ η ομάδα των Χαϊτά-Ευτυχιάδη-Κολοζώφ επέμενε ότι δεν είχαν ακόμη ωριμάσει πλήρως οι συνθήκες για κάτι τέτοιο. Η διαμάχη μεταξύ των δύο ομάδων εξασθενεί το κόμμα, έτσι η Κομμουνιστική Διεθνής αποφασίζει να επέμβει. Τον Σεπτέμβριο του 1931 καταργεί την Κεντρική Επιτροπή και διορίζει νέο Πολιτικό Γραφείο από τους Νίκο Ζαχαριάδη, Γραμματέα, και μέλη τους Γιάννη Ιωαννίδη, Στέλιο Σκλάβαινα, Γιάννη Μιχαηλίδη, Βασίλη Νεφελούδη, Γιώργο Κωνσταντινίδη και Λεωνίδα Στρίγκο, ο δέ «Ριζοσπάστης» κυκλοφορεί με τίτλο «Νέος Ριζοσπάστης», σαφής αναφορά στη νέα ηγεσία.

Το σχόλιό σας...

Πρόσφατα σχόλια

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ

Ουάσιγκτον 21, Τρίπολη, Τηλ. 2710238928

Email: dkomninou@ath.forthnet.gr